Adaptatiescan in Hoogeveen
Bepalen lokale maatregelen met de Adaptatiescan
In juni 2007 werd het Drentse Hoogeveen getroffen door een zogenoemde downburst. De plaats had te kampen met hevig noodweer met zware windstoten en grote hoeveelheden neerslag. Een downburst wordt door het KNMI omschreven als ‘een verschijnsel dat incidenteel in de zomer tijdens zware onweersbuien voorkomt. Hierbij wordt uit een wolk een grote hoeveelheid neerslag en wind met, in dit geval windstoten tot circa 100 km/uur over het onderliggende land uitgerold’. Hoogeveen stond blank en vele bomen waren gesneuveld. Bij een downburst geen ongewoon beeld; in de zomer heeft de wind meer grip op de bomen door de volle en brede bladerkruinen. De schade was groot. Reden voor de wethouder om actie te ondernemen.
Voor het college van de gemeente Hoogeveen reden genoeg dus om te kijken of er mogelijk een relatie is tussen deze downburst en de klimaatveranderingen. Onder andere dat bracht wethouder mevrouw Poutsma-Jansen ertoe om te onderzoeken of klimaatverandering ook lokaal om maatregelen vraagt. Maar hoe het onderwerp klimaat onder te brengen in de gemeentelijke organisatie was niet één-twee-drie geregeld. Tot dan toe was klimaat ondergebracht bij de afdeling die zich bemoeide met zaken als energiebesparing. Klimaat(adaptatie) was eigenlijk een geheel nieuw onderwerp. En dus stond het nog niet als zodanig op de agenda. De wethouder zocht ondersteuning van BuildDesk en Tauw. Bureaus die zich gezamenlijk hebben beziggehouden met de ontwikkeling van de zogenoemde Nationale Adaptatiescan in het kader van het programma Klimaat voor Ruimte. De Nationale Adaptatiescan is een instrument waarmee gemeenten en provincies hun klimaatbeleid op een snelle manier kunnen ‘verkennen’.
“Met de Nationale Adaptatiescan kunnen gemeenten en provincies de klimaatbestendigheid van hun beleid en plannen eenvoudig toetsen. Dat wil zeggen dat er snel antwoord is op de vraag welke lokale effecten door klimaatverandering momenteel bekend zijn en welke specifieke maatregelen er genomen kunnen worden.”
Eerst voorlichting dan aan de slag
Hans Schneider van BuildDesk vertelt dat het in de meeste gemeenten tijd kost om het probleem uit te leggen. Hij merkt dat mitigatiemaatregelen (die gaan onder andere over energiebesparing en het verminderen van CO2-uitstoot) inmiddels zijn ingebed in de beleidsvorming. Klimaatadaptatie is echter een relatief nieuw onderwerp. Dat betekent dat het nog onvoldoende geborgd is in het beleid. Om dat voor elkaar te krijgen is er echter een omslag in denken nodig. Schneider komt namelijk ook veel twijfel tegen. Men denkt dan dat het wel zal meevallen met die effecten van klimaatverandering. BuildDesk heeft daarom vaak een voorlichtende taak, alvorens daadwerkelijk met de Adaptatiescan aan de slag te kunnen. Ze leggen de mensen uit wat klimaatadaptatie is, welke implicaties klimaatveranderingen lokaal (kunnen) hebben en welke maatregelen hiervoor eventueel genomen moeten worden. En daarbij hebben ze de gebiedsexperts van gemeente en/of provincie hard nodig.
“Door voorlichting in te bouwen in het voortraject van de Nationale Adaptatiescan bereik je meer draagvlak binnen gemeente en provincie. We kunnen niet zonder de specifieke gebiedskennis van de betrokken ambtenaren.”
Dat beschrijft ook precies het proces van verschillende opdrachtgevers volgens Jessie van der Linden van Tauw. Het is belangrijk te bepalen wie er betrokken zijn bij het totale proces, en ook wie welke rol heeft en krijgt. Dat geldt voor zowel stedelijk gebied als voor landelijk gebied. Er zijn dus altijd meerdere partijen betrokken bij zo’n adaptatiescan. Op welk niveau je het ook gebruikt. Vervolgens moeten die zelf naar oplossingen zoeken. Je moet de uitkomsten van de scan dus interpreteren.
Agenderende aanpak
Volgens Schneider hebben gemeenten vaak nog geen doel- en taakstelling als het gaat om klimaatadaptatie, met uitzondering van maatregelen die met water te maken hebben. Dat betekent dat de Adaptatiescan geen standaard instrument is dat overal op dezelfde manier toe te passen is. In opdracht van de Hotspot Groningen bijvoorbeeld werd het Provinciaal Ontwikkelingsplan getoetst op klimaatbestendigheid met behulp van de Adaptatiescan. In Hoogeveen werkte de aanpak juist agenderend. Daar werd vooral gekeken naar wat er op Hoogeveen af komt door klimaatverandering en hoe de gemeente tot een goede adaptatieagenda zou kunnen komen. De focus lag hierbij vooral op wateroverlast en hitte in de stad. Voor deze thema’s werd gekeken naar twee gebieden, namelijk het stadscentrum en het buitengebied Noord. Binnen die gebieden lag de nadruk op het waterplan van Hoogeveen en op recreatie en toerisme.
Uiteindelijk resulteerde de aanpak in inzicht in de (lokale) effecten van klimaatverandering en een overzicht van de te nemen maatregelen. Dus: welke effecten zijn wel of niet ernstig, welke maatregelen zijn er al genomen en welke moeten er nog genomen worden? Dat werd samengevat in een adaptatieagenda voor Hoogeveen.
“Voor het relatief nieuwe thema klimaatadaptatie is een standaard aanpak niet mogelijk. Iedereen gaat hiermee op een geheel eigen manier aan de slag. Daarbij moet je rekening houden met veel actoren, waaraan ook consequenties verbonden zijn. Het is dus niet alleen een tool, maar ook interactief.”
Geleerde lessen
Het onderwerp klimaatadaptatie is nog onvoldoende geborgd in het beleid van gemeenten en provincies. Voorlichting over het gegeven dat adaptatie veel meer is dan uitsluitend water, is dus van groot belang. Evenals voorlichting over het feit dat de effecten van klimaatverandering óveral voel- en merkbaar zullen zijn, ondanks erkenning van klimaatgerelateerde problematiek (ondergelopen tunnels, teveel hitte in de stad waardoor winkels leeg blijven, blauwalg, et cetera). Het klimaatbeleid is veelal nog afhankelijk van individuele acties van wethouders en ambtenaren. En dan sneeuwt het onderwerp ook nog snel onder als er andere belangrijke opgaven in beeld komen. Het is dus lastig om klimaatadaptatie een vaste plek in het beleid te geven en integraal vorm te geven. De kunst is dan ook om aan te haken bij bestaand beleid. Naast mitigatie & energie, kun je dan denken aan gezondheid, natuur en groen, waterberging, kwaliteit & leefbaarheid van de openbare ruimte en gebouwde omgeving.
Doordat de klimaatproblematiek overal op een geheel eigen manier opgepakt wordt, is het voorlopig niet logisch om adaptatie met een standaardaanpak op de kaart te zetten. De Nationale Adaptatiescan fungeert dus voorlopig vooral als een database met effecten en maatregelen die bij agendering van adaptatie of bij het toetsen van plannen ingezet kan worden. Met een solide analyse van klimaateffecten en passende (nieuwe en al genomen) maatregelen. Schneider verwacht dat het nog enkele jaren zal duren voordat klimaatadaptatie is geïntegreerd in het overheidsbeleid.
